اقتصاد روبه­رشد هند و پیش بینی نیاز این كشور به منابع عظیم انرژی در آینده­ای نزدیك این كشور را به چاره­جویی وا داشت و همین امر باعث شد كه 16 سال پیش، اولین مذاكرات این كشور با ایران، با محوریت تامین انرژی مورد نیاز صنایع هند كلید بخورد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی شركت ملی نفت ایران، این مذاكرات هنوز به دلایلی از قبیل عدم پذیرش پاكستان به عنوان مسیر ترانزیت گاز از سوی هندی ها و مداخله غرب در تامین انرژی هند از طریق كشورهای دیگر، همچنان بی نتیجه مانده است.در مقاله زیر، علاوه بر بررسی ریشه اختلافات دو كشور هند و پاكستان، پیشنهاداتی برای خروج از بن بست مذاكرات نافرجام ارایه شده است.

از  14 و 15 اوت سال 1947 شبه قاره هند مسیر پر تنش اما مستقل خود را آغاز كرد.در این تاریخ كشور هند و پاكستان استقلال خود را به دست آوردند و در پاكستان محمد علی جناح و در هند جواهر لعل نهرو زمام امور را به دست گرفتند.
 این استقلال یكی از بزرگترین مهاجرت های تاریخ را به دنبال داشت و نزدیك به ده میلیون نفر از مرزهای دو كشور عبور كرده و كشور مورد نظر خود را برگزیدند. اما تنش های قومی میان هندوها و مسلمانان كماكان ادامه داشت و این تنشها تاكنون نیز ادامه دارد و مانع شده است كه این دو كشور به صلح به معنای واقعی دست یابند.
اوج این درگیری ها را می توان در منطقه جامو و كشمیر بین دو كشور شاهد بود.پاكستان با اكثریت مسلمان در قسمت شرقی و شمال غربی مناطق آسیای جنوبی تشكیل شد و بعدها با حمایت آن كشور بنگلادش نیز از هند جدا شد. پاكستان مسلمان، پس از اعلام استقلال از طرف كشورهای مسلمان مورد استقبال قرار گرفت و از آن پس این كشور توانست خود را در جامعه جهانی بصورت مستقل مطرح سازد.
اما هند كشوری كه از یوغ استعمار پیر رهایی یافته بود هرگز بطور مطلق این استقلال را نپذیرفت، هر چند در جهان دیپلماتیك این كشورها همدیگر را به رسمیت می شناسند، اما در واقعیت این دو كشور در برقراری ارتباط سالم، مشكلات زیادی دارند.
مناقشه های قومی و مذهبی گریبانگیر هر دو كشور است و استعمار پیر خارج شده از این دو كشور با سیاست مزمن و بیمارگونه ای كه در شبه قاره هند برجای گذاشته است مانع بزرگی در رسیدن تفاهم و همزیستی میان این دو كشور شده است.
انگلستان از همان ابتدا این شبه قاره را به دو بخش غربی در دست مسلمانان و شرقی به دست هندوها تقسیم كرد كه گرچه این عمل امروزه منجر به ایجاد كشوری به نام پاكستان شده ، اما این دو كشور را به سمت درگیری ها و رقابت هایی سوق داد كه هنوز هم ادامه دارد.
در دو دهه اخیر، رقابت های دو كشور هند و پاكستان، از حالت نظامی به رقابت­های اقتصادی و سیاسی در منطقه تبدیل شده و هر كدام سعی دارند منافع بیشتری در این دو حوزه كسب كنند. گرچه این دو كشور همچنان از وقوع جنگ اجتناب می­كنند، اما رقابت تسلیحاتی و همچنین رقابت تسلیحات هسته ای این دو كشور، كشورهای همسایه این دو كشور را كماكان نگران می سازد، زیرا بی ثباتی در روابط دو كشور هند و پاكستان بر روی كشورهای همجوار آنها نیز بی تأثیر نخواهد بود.
امروزه در رقابت اقتصادی، هند از پاكستان بسیار پیشی گرفته است و رشد اقتصادی و تنوع اقتصادی آن، سبب شده كه این كشور به­عنوان یكی از غول های اقتصادی، رقیبی در كنار كشور چین به شمار آید. كشوری كه هند با این كشور نیز بر سر مسائل تبت، حمایت از زرادخانه پاكستان، مشكلات مرزی و حمایت چین از شورشیان منطقه ای هند، درگیری دارد.
گر چه هند و چین در حل مشكلات خود بر پایه گفتگوی مسالمت آمیز گام های بلندی برداشته­اند اما تا نهایی شدن این گام­ها بخصوص با حساسیت چین در مورد دالایی لاما و تبتی های تبعیدی در هند راه بسیاری در پیش است. رقابت هند با پاكستان و هند با چین امروز به عرصه اقتصادی كشیده شده است و این امر یعنی تلاش سه كشور در افزایش تولید و رشد اقتصادی بدون دستیابی به منابع انرژی بی معنا است.
هند در منطقه شمال غربی كشورش كه پایتختش نیز در آتجا واقع است، سرمایه گذاری های گسترده ای كرده است و همیشه مشكل بزرگ بر سر راه توسعه این منطقه، رساندن انرژی به كارخانه های این منطقه بوده است. هند در جستجوی كشوری كه تأمین كننده سوخت این منطقه باشد به ایران برخورد كرد. نزدیكترین كشور با منابع سرشار نفت و گاز و رابطه خوب با هند.
ایران نیز كه در پی یافتن و استخراج گاز به دومین قدرت گازی جهان تبدیل شده بود به دنبال مشتریانی برای فروش گاز خود بود. این امر سبب شد دو كشور بر پای میز مذاكره بنشینند، اما مشكل بزرگی كه وجود داشت، عبور خط لوله گازی بود كه بایستی به هند می رفت. بهترین گزینه از نظر ایران پاكستان بود، كه از نظر هندی ها اصلا مناسب نبود. اما در واقع تنها راه و اقتصادی ترین راه همین بود و راه دیگری وجود ندارد.
هندی ها همیشه سعی كرده بودند كه مسائل اقتصادی خود را به كشور رقیبشان پاكستان گره نزنند تا مبادا روزی پاكستان از این اهرم علیه این كشور استفاده كند. همانند مشكلی كه اوكراین بر سر ترانزیت گاز روسیه به اروپا به وجود آورد. ایران با هر دو كشور هند و پاكستان روابط خوبی داشته و دارد. اما در این میان یك اشتباه بزرگ مرتكب شد.
این كشور به جای تكیه بر منافع اقتصادی كه از كشیده شدن این خط لوله برای هر دو كشور هند و پاكستان در برداشت، وارد مناقشه ریشه دار این دو كشور شد و به اشتباه نام این خط لوله را خط لوله صلح نامید.
نامی كه این دو كشور با قریب به 50 سال نشستن بر سر میز مذاكره و میدان های جنگی و خونین نتوانسته اند به آن دست یابند و تاریخ نشان داده است كه این مناقشه ها در زمانی كمتر از یك قرن به سختی قابل حل و فصل هستند و تنها با خسته شدن دو كشور از روند جاری است كه دو كشور به ناچار به سمت صلح و برقراری روابط سازنده پیش می روند.
مشكل خط لوله صلح پس از ده سال كماكان در سر نقطه آغازین است. در این میان گاهی هند و گاهی پاكستان جلسه را به بن بست می كشند و هر دو طرف دیگری را به كارشكنی متهم می سازد. در این میان كشور ما تنها نظاره گر است و در كمال ناباوری بر شروع احداث خط لوله پافشاری می كند. غافل از این­كه در جهان اقتصاد اگر پروژه ای چند ملیتی، از زمان طرح ریزی تا آغاز پیاده سازی آن بیش از 5 سال طول بكشد، پروژه ای شكست خورده است. زیرا در جهان رقابتی امروز، سایر رقبا جایگزین خواهند شد. در حالیكه ایران كماكان در گره كور روابط هند و پاكستان وقت كشی می كند.
كشور قطر با تجهیز ناوگان دریایی خود كه در دراز مدت هزینه­ای چندین برابر خط لوله دارد، شروع به صادرات گاز به هند كرده است و هند بدون اینكه در تنگنایی قرار گرفته باشد در حال چانه زنی و وقت كشی در مذاكره ها است. اما راه حل كجاست؟ آیا باید این پروژه خط لوله را شكست خورده قلمداد كرد؟
نگارنده پس از جستجوی بسیار به سه راه حل دست یافتم كه در ادامه به آنها اشاره می كنم، امیدوارم كمكی به باز شدن این گره اقتصادی نماید.
1- شركت واسطه ای:
در این معادله اقتصادی، ایران فروشنده گاز، پاكستان ترانزیت كننده و مصرف كننده بخشی از گاز و هند مصرف كننده اصلی می باشد. در این میان بهترین راه برای پیش بردن پروژه چشاندن طعم خوب درآمد و منافع اقتصادی حاصل از این خط لوله برای هر دو كشور هند و پاكستان است. شركت واسطه ای كه نه در ایران، نه در هند و نه در پاكستان قرار دارد وارد صحنه می شود و بطور جداگانه با هر كدام از این سه كشور قرارداد می بندد. با ایران برای فروش گاز تا منطقه مرزی پاكستان، به شركت های پاكستانی برای سرمایه گذاری در خط لوله و فروش گاز به پاكستان و انتقال آن به هند و در نهایت با هند برای تحویل گاز با قیمت نهایی در مرز پاكستان و در این میان كشور واسطه تنها درصدی از سود این خط لوله را دریافت می ­كند كهه آن را می توانیم حق تفاهم بنامیم.
در صورتیكه این اتفاق بیافتد و پاكستان و هند بدون اینكه با همدیگر رو در رو شوند حق و حقوق خود را دریافت كنند و با هركدام قرار دادی مجزا و محكم منعقد شود، هیچكدام حاضر به قطع این شریان اقتصادی نخواهند شد.
این طرف چهارم باید خارج از حوزه مرزی این سه كشور باشد و البته كشور ما اگر كمی با سیاست عمل نماید می تواند بخشی از سهام طرف چهارم را نیز در اختیار داشته باشد و نیازی نیست كه هند و پاكستان از آن مطلع شوند. این عمل را بارها و بارها در كشورهای درگیر دیده ایم. همچون لیبی كه با تمام درگیری ها و اختلاف هایش به­صورت واسطه نفت خود را به انگلستان می فروشد.
در میان كشورهای غربی این نقش را بیش از پیش سوئدی ها و سوئیسی ها ایفا می كنند. به نظر نگارنده دو كشور تاجیكستان و آفریقای جنوبی برای این امر بسیار مناسب هستند كه دلایل آن خود مقاله ای جداگانه می طلبد.
2- حذف هند و فروش به چین
همانطور كه ذكر شد، هند از نظر رقابتی بین دو كشور چین و پاكستان قرار دارد، و به هیچ عنوان تمایلی به سرعت گرفتن رشد اقتصادی این دو كشور در برابر خود ندارد. از طرفی كشور چین بخصوص در ماههای اخیر و با توجه به شورشهای مسلمانان ناراضی این كشور تصمیم به رشد اقتصادی در این مناطق گرفته است تا همانند تبتی ها كه با توجه به رشد اقتصادی چین در این كشور حل شده اند، این گروه از مسلمانان نیز به همین سمت حركت نمایند. پر واضح است كه در سرمایه گذاری و رشد منطقه ای نیاز بسیار زیادی به انرژی احساس می شود.
خوشبختانه پاكستان با چین روابط بسیار خوبی دارد، پس بی شك احداث خط لوله از ایران تا مولتان پاكستان، چه فروش گاز به هند و چه فروش گاز به چین قطعی شود مسیری است یكسان. پس ایران و پاكستان با شروع احداث این خط لوله تا مولتان و راه فرعی آن به كراچی هیچ ضرری نخواهند كرد، زیرا اگر توافق با هند صورت گیرد مسیر خط لوله به سمت دهلی نو حركت می كند و اگر توافق با چین صورت بگیرد خط لوله مسیر خود به چین و البته اسلام آباد كه خود بازاری مناسب است را در پیش می گیرد. در چنین شرایطی این خط لوله تهدیدی می شود برای هند و شاید آن را وادار سازد كه هر طور شده با كوتاه آمدن و سازش سریع­تر مانع حركت خط لوله به سمت چین شود.
هر چند به نظر می­آید می­توان با دور اندیشی مولتان را به چهار راه گازی برای هند و پاكستان و چین تبدیل كرد و شاید در آینده افغانستان، تا هیچ زمان انرژی مورد نیاز این كشورها از جایی غیر از ایران تأمین نشود.
همچنین در صورت كارشكنی هر كدام از این كشورها و یا بدقولی در پرداخت­هایشان، ایران می­تواند جایگزین مناسبی داشته باشد، در حالی­كه همزمان انرژی هر چهار كشور تأمین خواهد شد.
3-تركیبی از روش یك و دو
در این روش تمام این قرار دادها و نظارت ها توسط شركتی مستقل در كشوری مستقل صورت می پذیرد تا این شركت به دور از مناقشه های سیاسی تمام تلاش خود را به وبرو شدن و پای میز مذاكره نشستن با شركتهای خصوصی در این كشورها نماید و پروژه چهار راه انرژی مولتان را پیش ببرد.
حال می توان پس از پیاده سازی پروژه و بهره برداری از آن و چشاندن طعم اقتصادی آن، نامی برای خط لوله یا مجموعه شاه­رگ­های انرژی احداث شده برگزید، اما پیش از پیاده سازی پروژه و نام نهادن بر آن، آن هم نامی همچون صلح كه هند و پاكستان با آن فاصله بسیاری دارند ،جز وارد نمودن ایران به مناقشه و كلاف سر در گم درگیری های هند و پاكستان بهره ای دیگر برای ایران نخواهد داشت.
در پایان باید گفت: كشوری همچون روسیه بسیار از این حركت و توجه كشور ایران به مرزهای شرقی­اش برای فروش انرژی بخصوص گاز، خرسند خواهد شد. زیرا این كشور به هیچ عنوان تمایل ندارد كه در اروپا رقیبی همچون ایران برای خود بتراشد، تا بتواند از انرژی و اهرم­های آن بهره های اقتصادی و سیاسی خود را از اروپا ببرد. شایسته است این نكته و توجه به بازارهای اروپا را از نظر دور نداشته باشیم.

پیوند در تارنمای پورتال شرکت ملی نفت ایران:
http://nioc.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object=NEWS&ID=58e5f60e-336b-45d4-990b-0b6d6914ce39&LayoutID=dbc8f215-5178-47cd-9e36-3c87e37d68ad&CategoryID=f0548e2e-53ed-49bc-a396-c821c99a4c8d